(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, second week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Teofilo Galos alyas Oswaldo Galos san Brgy. Trujillo, bungto san Bobon ginpatay san kanya mga dati kaupod sa underground movement tungod san suspetsa nga ini mao in kuno military informer. Mao ini an pahayag ni Col. Jonathan Ponce, executive officer san 803^rd Brigade PA nga nakabase sa Camp Sumuroy sini nga bungto san Catarman, durante san ginbuhat nga dialogue sa giutan san mga militar, Singbahan, LGU ngan iba nga mga sektor tungod san diri pala maiha nga ginbuhat nga military clearing operation didto sa upat nga mga barangay o interior barangay sa bungto san Bobon nga nagresulta sa pag-evacuate sin mayaon sobra 2,000 nga mga residente sa nasabi nga mga barangay. San nasabi nga dialogue ginpangutana ni Rev. Fr. Pompeo Tan, parish priest san Bobon, kun nano an masusugad san militar san pagkamatay o san assassination kan Brgy. Capt. Oswaldo Galos san Brgy. Trujillo durante san kapaso san military operation san nasabi nga lugar. Iginhatag ni Col. Ponce an background ni Brgy. Capt. Galos nga diin sumala sa kanya nga sayo nga dati nga rebelde ngan nahi-involve man liwat sin kuno mga extortion san mga negosyante ngan residente san mga barangay, nahi-involve sin mga pag-atake ngan pag-ambus san mga militar ngan pulis sugad san nahitabo sa Brgy. Libjo. Sugadman, dugang pa ni Col. Ponce, nga involve liwat kuno si Galos sa mga pagpatay sa mga dati sini nga mga kaupod sa movement nga kanra na ginsususpetsahan nga military informer. Antes ini magsurrender san gobyerno ngan sumulod sa pulitika ngan nagdaug komo brgy. capt. san Brgy. Trujillo. Ngan kuno ini an nagin rason kun kay nano nga nagkayaon sin kuno mga pagduda san dati niya nga mga kaupod sa bukid ngan ini sayo san mga military informer. [Parte san ni Col. Ponce:]

“The late Brgy. Capt. Teofilo Galos was former communist-terrorist leader of the defunct district guerrilla unit, district committee 2, 3^rd front command indicates 80s and 90s. His group operated in the hinterlands of Bobon, San Jose and part of Catarman and was known in the underground movement as communist-terrorist leader Oswaldo Galos. Para alam natin yung background niya hanggang maging brgy. capt. siya. They extorted financial and logistical items from businessmen during his time, big landlords, farmers and ordinary barangay folks, and persecuted similar to what they did to those they suspected as militaqry informers. Their group participated in various armed actions like attacks and ambushcades against and military and PNP elements in the province. One of the examples of these is the attack in Libjo. However, like any other personalities in the underground movement, he surrendered to the military when his name became popular to the government authorities to fear of being killed. He ventured into politics, ran as brgy. capt. and won in the election. However his surrender could  have created suspicion and jealousy from among colleagues in the underground movement. In fact on Feb. 16, last Feb. 16 unidentified sparrow hitmen armed with handguns were seen at vicinity Brgy. San Isidro crossing in poblacion Bobon. They were looking for the whereabouts of late Brgy. Capt. Galos who was targeted for liquidation for being tagged as military informer.”

Kadungan sini kanya ginnegaran an kuno mga bali-balita nga an nagpatay kan Brgy. Capt. Galos mao in hinimuan san militar. Sumala sa kanya nga diri ini mahinanabo ngan diri ini mapapatud-an tungod kay an sugad nga pamaagi sin kuno pagpatay mao in pamaagi san mga komunista tungod kay ini mao in ginsuspetsahan mga military informer. Sayo pa nga anggulo san kuno pagpatay kan Brgy. Capt. Galos mao an kuno tungod liwat ini san mga na-involve sin mga ginsusugad nga mga atrocities san mga rebelde san siya mao in aktibo pa ngan nagbiktima sin pipira nga mga government authorities ngan mga silbilyan. Iginpahayag pa ni Col. Ponce nga kuno antes nahitabo an nasabi nga pagpatay, mismo si Col. Roland Rodriguez an naghatag sin sagdon kan Brgy. Capt. Galos nga kuno maglikay tungod kay mayaon sira nakarawat nga intelligence report nga kuno si Brgy. Capt. Galos mao in mayaon tarhog san kanya kinabuhi tikang san kanya dati nga mga kaupod sa bukid. [Parte san pahayag ni Col. Ponce:]

“The late Brgy. Capt. Galos perhaps there are (rumor) that it was perpetrated by the military. But this cannot be proven considering the fact that in the other side, in the other angle it is the handywork of the communist, his previous collegaues in the undergound movement who suspected him as military informer. Then another angle is to be considered is that was murdered by somebody motivated by his involvement of several atrocities victimizing government authorities and civilians alike. So with these, if only our commander, my commander is here, Col. Rodriguez, siya pa ang nagpayo sa kanya because we have _________ and intelligence informations coming from our sources, sinabihan ni Col. Rodriguez na siya na mag-ingat siya. Kaya ito ay isa sa mga pag-usapan din natin tungkol dito sa kanyang pagkamatay. Dahil sa pagkamatay niya malaking impact ito hindi lamang para sa kabila, hindi lamang para sa militar, kundi dito sa Bobon.”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, second week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Diri angay nga mahadok an mga sibilyan sa militar. Mao ini an reaction ni Maj. Kevin Idaw, executive officer san 20^th IB, san pahayag ni Fr. Lucero nga kuno subay san fact-finding mission nga ginbuhat sadto nga Sabado mas nga nahahadok an mga sibilyan sa presensya san militar. Sumala sa kanya nga diri angay nga mahadok an mga sibilyan sa mga militar. Ini tungod san dugang pa niya nga an mga sundalo mao an sa gobyerno ngan an mga tawo o sibilyan an nagpapasweldo sa kanra. Dugang pa niya nga diri niya masabtan kun kay nano nga an mga tawo mao in nahahadok sa mga sundalo. Iginpahayag pa ni Maj. Idaw nga kuno an sayo san kanra nakuha nga impormasyon mismo san mga evacuees mao in tungod san sira mao in ginpa-evacuate san mga armado nga NPA. Pero sira, dugang pa ni Maj. Idaw, nga kanya ginpapangaro sa mga tawo nga bumalik na sa kanra tagsa-tagsa nga mga lugar. Kanya pa gintagan-duon nga diri angay nga mahadok an mga sibilyan sa militar tungod kuno kay una, an mga sundalo mao in nagpapanalipod san mga tawo ngan diri ini gin-train san gobyerno para magpatay sin mga sibilyan. Dugang pa niya nga sira sa militar nakukurian sira tungod kay diri sira maaram kun sin-o an kanra pangontra tungod kay, sumala pa sa kanya, nahibabaruan la nga NPA an sayo nga tawo kun mayaon ini armas pero kun waray, bisan ini NPA kanra iton ginkokonsiderar nga sibilyan. Iginpahayag pa ni Maj. Idaw nga siya komo sayo nga sundalo ngan pira na katuig sa serbisyo san kada oras nga nagkakayaon sira sin operation mayaon permi sira briefings nga permi gintatagan-duon an paghigugma san mga sibilyan ngan an pag-ato san mga pangontra. Sumala pa sa kanya nga sayo pa san mga kanra permi ginpapahinumdom san mga sundalo mao an pagrespetar sa human rights. [Parte san pahayag ni Maj. Idaw:]

“…ang request ko lang sa mga sibilyan wag matakot sa mga military. Kasi sa gobyerno yan eh, ang nagpapakain nyan kayo. Bakit, ano ba, bakit ba takot sa military?……So wala pa rin, aywan ko kung ano talaga, baka may reason behind na takot na takot maiwan doon. Yung military sa atin yun, ha, sa atin yun. Hindi yan sila ti-nrain para pumatay ng sibilyan, ha. Yung, kaya nga kami sa military nahirapan kami eh, bakit, kasi yung ebidensya namin na NPA ka magdala ka, makita ka na magdala ka ng baril, pero walang baril, sibilyan ka, ang turing namin. Ganun yun. Kaya mahirap talaga ngayon mag-determine kung NPA o…seguro yung mga kinatakutan nyo di lang maganda seguro ang approach, kasi ako pag ako nag-operate, ako, ilang years tayo sa serbisyo, ang sa akin tuwing mag-jump-off kami, mag-operate may briefing yan, maging mabait sa sibilyan, maging mabangis sa kaaway. Ganun lang sa akin. Then, atsaka sa plano namin nakalaan dyan yung ano, coordinating instruction ha, respect human rights. Then palagi yan may lecture, nag-invite kami nyan sa lecturer ng human rights para yung mga sundalo hindi maano, hindi ma-misguide ba, maiwasan yung ano, abuso. Yun lang.”

Nahimugso an nasabi nga reaction ni Maj. Idaw kahuman nga igpahayag ni Rev. Fr. Lucero nga kuno subay san statistics san records san kanra FFM nga kuno mas nga nahahadok an mga sibilyan nga mayaon militar sa kanra barangay tungod kay para sa kanra kun may mga sundalo segurado nga mayaon aragway.

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, second week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Ginsagdunan ni Maj. Kevin Idaw, executive officer san 20^th IB an mga residente san upat nga mga barangay sa bungto san Bobon nga nag-evacuate tungod san military clearing operation nga diri suportahan an mga rebelde nga NPA. Mao ini an pahayag ni Maj. Idaw sa kanya pagbagaw san ginbuhat nga dialogue sa giutan san militar, Singbahan, LGU ngan iba pa nga mga sektor sadto nga Lunes, Marso 6 sini nga tuig didto sa Annex Hall sa bungto san Bobon. Sumala kan Maj. Idaw nga para malikayan nga mahiapi an sibilyan san nano man nga komplikto san mga rebelde nga NPA ngan san mga sundalo an angay nga himuon san mga sibilyan tungod kay diri man kuno malikayan o makalikay an mga sibilyan nga may mga rebelde nga mapakada ngan mag-aaro sin bulig labi na gud san pagkaon, ginsagdunan niya an mga residente nga kun mag-aro sin pagkaon, maghatag sin pagkaon pero kahuman nga maghatag pagikanon dayon an mga rebelde sa kanra tagsa-tagsa nga mga balay ngan barangay para malikayan an mahiapi an mga sibilyan. Sumala sa kanya nga nasasabutan niya nga diri makalikay an mga tawo nga diri maghatag sa mga rebelde tungod san nahahadok sanglit dugang pa niya nga mas maupay nga pakahatag pagikanon dayon. Sumala pa sa kanya nga nahinanabo an sugad nga mga butang ini tungod san kuno kahadok san mga residente ngan ini nga mga NPA mismo mao an upod-upod san mga barangay sanglit mao iton nga kuno diri na nahahadok an mga residente san mga NPA nga nag-ooperate san mga kagurangan sanglit sumala pa sa kanya nga mas maupay nga kun mag-aaro sin pagkaon tagan ngan pagikanon dayon para malikayan an pagkirigta san mga sundalo ngan mga NPA. [Parte san pahayag ni Maj. Idaw:]

“Ganito na lang gawin natin, di naman natin maiwasan yung NPA na manghingi ng pagkain sa inyo di ba, so bigyan ng pagkain dahil takot kayo, paalisin na, paalisin nyo sa bahay, wag pa-entertain sa bahay o sa barangay. Pwede nyo na seguro pakiusapan yan, kasi talagang magbibigay kayo dahil yun nga, takot kayo eh, atsaka kaibigan nyo na kasi sila yung lagi nyong nakakasama ha, tama ba? Pwede bang i-adopt, hindi? Pagkabigay ng pagkain, paalisin nyo na at baka magpang-abot pa kayo sa military ha, OK ba? (tawa)”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, second week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Iginpangutana liwat ni Fr. Lucero kan Col. Ponce san ginbuhat nga dialogue sadto nga Lunes an bahin naman san kuno pagbubutang sin mga detachment san mga sundalo san mga barangay kun yaon ba ini ginsusunod nga palisiya o kun mayaon ini ginsusugad nga distansya tikang sa barangay o tikang san mga residente. Sayo liwat san gin-unabi ni Fr. Lucero sa Brgy. Acereda sa bungto san Bobon nga diin sumala pa sa kanya nga an chapel san barangay amo in ginhihimo na nga kampo san mga sundalo. An nasabi nga problema madagmit naman nga ginbaton ni Col. Ponce sin pagsugad nga maghihimo siya sin pamaagi para ma-relocate an detachment ngan sa parte naman san distansya san pagbubutang sin mga detachment iginpahayag ni Col. Ponce nga subay sa law of armed conflict igindidiri an pagbubutang sin detachment sa hirani san mga singbahan. Samtang sa mga detachment naman nga adto sa sulod mismo san barangay o bungto, nagsugad si Col. Ponce nga depende ini san tarhog san sayo nga lugar tikang san mga rebelde. Pero iya man liwat ginseguro nga ini ngatanan mao in kanra pag-estudyaran para mas pa nga mapakaupay an ngatanan. [Parte san dialogue nira Fr. Lucero ngan Col. Ponce:]

Fr. Lucero: “…sana po pakisama na lang yung inquiry na, kasi marami nagtatanong din mga kapatid natin, ano ba ang tamang policy ang paglalagay ng military camp sa isang barangay o sa isang locality, mayroon ba dyan number of kilometers, meters ba yun, o distance, yung distance, mayroon ba policy natin dyan kung pwede ba ang military camp ilagay sa loob mismo ng barangay o loob mismo ng isang bayan? Yan pa, Colonel, na sana papaliwanagan din kami tapos ipapaliwanag din namin sa kanila na matulungan din kayo pag-explain kung ano yun, kasi yan ang nagiging, atsaka yung sinasabi ko not only in Silvino Lobos, right here in Brgy. Acereda, alam ko nakapunta na ka yata dun, Colonel, yung chapel namin doon nandun na karamihan ng mga sundalo, yung sacristy namin nandun na naka-, yung mga folding bed nila nandoon, yung mga brief, magmimisa ang padi ang mga brief nandoon, naglilimpya ng mga baril, naglilinis ng mga baril. So hindi na namin……takot na sumimba yung mga tao natin, kapatid natin kasi hindi na si Kristo nakikita sa mga chapel, baril na at yung mga hubad na mga kawal natin. Yan, Colonel.”

Col. Ponce: “Father, maraming salamat at nasabi mo yan at hindi rin po namin alam yun. Gagawa po tayo ng paraan para ma-relocate sila. Pero doon sa policy sa tinatawag po natin maski doon sa law of armed conflict kasi natin bawal po talaga na malapit sa simbahan.

Fr.: “Yung loob ng municipality…”

Col.: “Sa, depende po kasi kung there is a threat sa area, kapag mayroong imminent threat sa area lalong-lalo na yung place na yun ay kailangan nasa commanding ground yung tropa na gagamitin sa area, however we will try our very best to study all the locations and places of these detachments, company bases, as well as battalion headquarters para maayos po natin kaya nandito po tayo nagkaroon tayo ng pag-uusap, taos-pusong pag-uusap, yung tinatawag po natin sa English na yung interrelationship natin ay lalo nating mapagtibay, yung pagsasama-sama po natin. Ayaw po namin na yung mga na-uniporme po na gaya namin ay dapat po ay kami ay maglilingkod sa inyo. We carry our uniforms with pride at kaakibat po ninyo kami sa development, lalong-lalo na yung tinatawag natin na peace.”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, second week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Paggamit san mga sundalo nga nagkokondukto sin military operations sa mga barangay o mga hinter-barangays san kanra mga chapel ngan school buildings, diri gintutugotan san pamunuan san militar. Mao ini an sayo san mga concerns o issues nga iginpagawas durante san ginbuhat nga dialogue sadto nga Lunes. Una nga ginpangutana ni Fr. Cecilio Lucero kan Col. Jonathan Ponce kun mayaon ba palisiya san mga sundalo nga gamiton an mga chapel sa barangays san kanra pag-iistambay kun an mga sundalo nagkokondukto sin operation sa sayo nga hirayo nga mga lugar o sa kaumhan san mga bungto. Ginpangutan-an liwat ni Fr. Lucero kun tama ba nga an mga sundalo mao in magtindog sin mga kampo o detachment hirani san singbahan o kun mayaon ba iginpapatuman nga palisiya an militar bahin sini. Sayo san iginhatag nga ehemplo ni Fr. Lucero mao an kuno detachment san militar sa bungto san Silvino Lobos nga diin ada gud sa atubangan san singbahan. [Parte san pakiana ni Fr. Lucero:]

“…A lot of people, a lot of our church goers, especially coming from barangays, they are complaining when there is a military operation in the barangays oftentimes when they are making their relaxation after the operations that is there normal style is they will just, they will go directly to a barangay chapel, they will open the barangay chapel without asking permission from those people who are there, who are given such responsibility, and they stay there for how many days. This is a normal happenning, this happens every now and then in the barangays in Northern Samar, I’m not speaking here alone. So, Colonel, my question is what is your policy, or is there a policy on the part sa military institution na to utilize church properties especially the place na ginagawa nating ___________? Poyde ba yun? Mayroon bang instruction coming from the higher headquarter to utilize the chapels in the barangays for relaxation, for the soldiers to sleep and to play the tong-its there? Second question, we have a list of ________ chapels, one town, one parish in which the military camp, the camp itself is situated right there in front of the church. To site an example is Silvino Lobos. In Silvino Lobos just 10 meters away from the porta mayor, main door there the foxholes, the barricade of the CAFGUs there. It existed for quite long time. In fact I shared this problem to the newly-installed brigade commander Col. Rodriguez but we concluded by saying that ‘Father, we’ll just wait kung bakante ang chopper’ kasi sabi mo pa bago din siya dito, gusto rin nya mag-ocular survey, so yung pinag-usapan namin hihintayin yung chopper, yung helicopter kasi isasama ako doon………………because I’m sure na pag gawin pa ito magre-react yung mga pari, Colonel, at ayaw ko na pumunta doon sa hindi magandang relasyon…”

Ginbaton naman ni Col. Ponce sin pagsugad nga kuno an nasabi nga mga issues amo in kanra na yana gintatrabaho ngan kanra na ginko-correct o gintatama. Sumala sa kanya nga diri tama ngan waray sira direktiba san mga nagkokondukto nga military sin operasyon san mga hinter-barangays nga gamiton an chapel san mga sundalo komo kanra pag-iistambayan kun sira nagkakayaon sin pagpahuway san kanra ginbubuhat nga operasyon. Sugadman gindugang pa ni Col. Ponce nga diri liwat nira gintutugotan nga gamiton an mga eskwelahan san mga sundalo. Iginpatapod ni Col. Ponce nga an kuno pagkakairistoryahan san duha nga grupo o san military ngan san Singbahan mao in kuno kanra igpapatuman. [Parte san baton ni Col. Ponce:]

“Thank you, Father, I got your question. In fact, ___________ I’m trained in the law of armed conflict, Father. Before my assignment here dito, I’m in-charge of the human rights and international humanitarian law desk of the AFP. So lahat ho ng mga complain buong Pilipinas against the military ay bumabagsak sa aking mesa o opisina. Kaya, Father, I’m here now, a very educated man as far as human rights is concerned, international humanitarian law is concerned, law of armed conflict is concerned, it so happened that I took that course in Italy wayback in 2004. So nandito po ako, Father, that in the law of armed conflict, particularly the church will not be used for the military as a command post of whatsoever, including school houses and school buildings. We are now correcting that, if our forces are situated or located in those places. In fact, two days ago I have a phone conversation directly from the International Committee on the Red Cross or ICRC…”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, second week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Ginbasol ni Sangguniang Bayan member Gil Torres san bungto san Bobon an nahinabo nga kasamukan nga nagresulta san pag-evacuate san mayaon sobra 2,000 katawo nga mga residente san upat nga mga interior barangays sa bungto san Bobon an mga sundalo tungod san kuno waray ini magsarit o makipag-ccordinate o mag-abiso sa SB o sa local executive antes sumulod san naunabihan nga mga barangay. San ginbuhat nga dialogue sadto nga Lunes sa giutan san military, Singbahan, LGU, ngan iba pa nga mga sektor bahin san nasabi nga isyu, hayagan nga ginbasol ni Kgd. Torres an militar. Sumala sa kanya nga kuno subay san local government code kinahanglan nga an sin-o man nga grupo o institusyon o ahensya nga maghihimo sin nano man nga pag-implementar sin mga proyekto kinahanglan kunta nga kuno magsarit ngun-a sa local nga gobyerno sugad san Bobon. Dugang pa niya nga sini nga punto waray kuno magsarit an mga sundalo nga masulod ngadto sa upat nga mga hinter-barangays sanglit mao iton nga nagkayaon sin kasamukan tungod kay kuno waray makapaghatag sin abiso an LGU sini nga mga barangay para san pagsulod san mga sundalo. Dugang pa niya nga kuno para sa kanya nahinabo an massive evacuation tungod san waray pakig-coordinate an militar ngan kulang sin koordinasyon, kulang sin impormasyon ngadto sa mga tawo. [Parte san pahayag ni Kgd. Torres:]

“Bagaw sadto ni Col. Rodriguez san 27 February, upod ngani si Col. Ponce, nagtikang la in-ini nga saramok san plano san Phil. Army san pag-implementar san KALAHI Project, oo, nga nagsaramok ngani. Kay ako ngani kunta ipapahibaro sa ato Phil. Army nga base san aton Kodego san Local Government Code, nga mentras sumulod bisan nano nga developmental project, magpapahibaro kam sa local chief executive or sa Sangguniang Bayan. Sa ako pagkahinumdom, waray kam siton pagpahibaro dinhi sa munisipyo sa Bobon. Kay maupay kunta kun nagpahibaro kam para ato man kunta naandaman an ato pagsulod ngadto sin-sini nga mga barangay. Massive information kun nano an ato katuyuanan kay adto kit yana nga mga sundalo. Kay tingali sa kahalaba sin panahon wara sira pakakaimod sundalo didto, tingali nahimamangraw la sira, kay nano kay kadamo sa sundalo yana didto. Maiton kunta kun nag-coordinate kam sa munisipyo sa Bobon, sa local chief executive ug sa SB, tingali diri gad in yana nahitabo, kay yaon man kit mga local sa barangay, mga brgy. officials, ato kunta iton sira ginpahibaro. Amo iton yana an ako sayo nga butang nga ginparaisip kay nano kay nahinabo in-ini nga kuan, massive evacuation, an pagkahadlok san mga tawo. Kay kulang sin koordinasyon, kulang sin impormasyon ngadto sa mga tawo.”

Siton manta nga dialogue kanya liwat ginhangyo sa mga representante san militant groups nga kuno kaalyado man san mga NPA nga kuno maghimo man sin pitad para bumulig sa gobyerno san pag-implementar san mga proyekto. Sumala sa kanya nga kuno kinahanglan maghimo man sin pitad an mga representante san mga partylists dinhi sa probinsya sugad san Bayan Muna, Gabriela ngan iba pa nga kuno tungod kay ini man sira an nakakahirani sa mga NPA nga sugaron man nga bumulig sira san pag-implementar san mga proyekto san gobyerno para san mga tawo. Ngan dugang pa niya nga kuno kun an mga sundalo mao in nakakahimo sin mga diri tama nga ginhihimo, angay man liwat kuno an mga NPA mao in maghimo man liwat sin mga pitad nga mag-upay para san mga tawo. Dugang pa niya nga kinahanglan nga maghimo man liwat sin mga mag-upay nga pitad an mga militante nga grupo para bumulig sin pagkakayaon sin kamurayawan sa aton komunidad. [Parte san pahayag ni Kgd. Torres:]

“…Ah in fairness naman sa mga sundalo, naririnig ko ngayon puro lang kontra sa mga sundalo eh. Bakit naman hindi natin tanungin kun one-sided lang ang istorya puro lang sundalo ang kontra, papano naman yung iba na lumalaban sa gobyerno. Pero an mga sundalo maybe they are just in limbo kay maaram ak, damo ak mga sangkay mga sundalo nga na-assign sa Mindanao, bagaw nira ‘mas maganda pa ma-assign sa Mindanao kilala ko yung kalaban ko, pero didto sa mga NPA-infested areas hindi namin alam kung sino yung kalaban namin’. Just in fairness ha, I don’t side with the military, I don’t side with the NPA also. Pero in-ini an kamatuoran nga pag-dissect san problema. Nano man nga diri ta pangutan-an iton mga organisasyon man nga medyo man nakakaharani ngadto sa NPA, maybe the National Democratic Front nga membro man ngani ada an Gabriela ug an Bayan Muna, maybe kay parte na man sira yana san gobyerno kay partylist representative ka man namo, nga segurado yaon kam contact sini nga mga tawo, nga diri la one-sided nga puro la military la an magmakatino, kun bagaw pa nira. Kun an sundalo magpakatino man, kun an NPA nadiri, waray lat pulos gihapon an aton mga proyekto. Sanglit i-address ko ini ngadto yana sa Gabriela, sa Bayan Muna as a partylist representative san aton probinsya, ako ngani nagbutos ak sa Bayan Muna, nano man yana iyo ginhihimo nga masagdunan man niyo ito iyo mga kasangkayan didto ha igbaw, doon sa taas, na tumulong sa gobyerno sa pagpapatupad ng mga proyekto pantao. So my point here is we should not point one finger to one-side only, in fairness to the military. Gumawa naman ng hakbang yung nasa progressive parties, Bayan Muna o Gabriela or other parties or other organization na makakabulig san aton pangkamurayaw san aton bungto o san aton probinsya…”

Ginbaton naman ni Col. Ponce antes sira magkadto sa nasabi nga lugar nagkayaon ngun-a sin koordinasyon an militar sa provincial government ngan sugadman sa local chief executives sa bungto san Bobon. Gintagan-duon ni Col. Ponce nga nagkadto sira siton nga lugar tungod kay mayaon bendisyon tikang kan Gov. Raul Daza ngan sugadman kan Mayor Elena Balite. [Parte san baton ni Col. Ponce:]

“Tungkol dun sa sinabi ni Col. Torres, yung pagpunta namin sa munisipyo, Kagawad, it’s the instruction of the governor to dialogue with the people. Actually tinawag po kami ni Governor with Col. Rodriguez, kasama po ako ni Col. Rodriguez kay Governor, sabi nya kung ano yung about sa evacuees. So sa totoo lang nag-usap si Col. Rodriguez atsaka si Governor kaya naki-coordinate din kami kay Mayor, may nauna rito sa atin na mga tauhan natin na tumitingin sa mga evacuees natin para makausap natin. So palagay ko, Kagawad, hindi kami pumunta dyan na walang pahintulot, actually from the governor, the mayor and of course from our contact persons.”

An pahayag ni Col. Ponce amo in gin-abuyonan naman ni Mayor Elena Balite. Sumala sa kanya nga antes nagpakadto an mga sundalo nagkayon ngun-a sin koordinasyon sa LGU sugadman sa mga barangay. Dugang pa ni Mayor Balite nga makasiriod san mga tawo nga kuno mayaon mga upisyal sa bungto san Bobon nga diri maaram kun nano an mga nahitatabo. [Parte san baton ni Mayor Balite:]

“Karuyag ko la igpasabot sa at Sangguniang Bayan nga ugsa kumadto ini nga mga sundalo gin-inform an aton local government, gin-inform an mga beneficiaries, gin-inform an mga katawhan didto nga makadto sira. Waray gad la sira ura-urada kumadto. Ayaw man iton. Makasiriod iton sa at opisina nga an at mga upisyales diri maaram san nahinabo within the municipality. Ayaw kit siton, kinahanglan hinay-hinay kita kay makasiriod sa mga sundalo labina kan Colonel, kay before ini sira kumadto ngatanan ini gintawag kami pati na, we are very lucky, upat an aton barangay nga ginhatag ngadi sa at. Ayaw lat pagbasula sira kay ugsa sira, sira na ngani an nagrekomendar sa at nga upat nga barangay. Ugsa liwat sira kumadto ngatanan ini maaram, hasta liwat didi, hasta ako, hasta gobernador kay makadto sira pag-clearing, pagnginano kun nano ba ini nga iginrekomendar ni Mayor Balite nga interior barangay nga recipient sini nga project san KALAHI. Thank you.”

Samtang sa parte naman san progresibo nga organisasyon, diri api an ginsusugad nga progresibo nga organisasyon san National Democratic Front o NDF labina gud sa NPA. Mao ini an reaksyon ni Mr. Jonathan Calades, secretary-general san Katungod-NS-Karaptan-Northern Samar Chapter, san pahayag ni SB Member Gil Torres san bungto san Bobon durante san ginbuhat nga dialogue sa giutan san militar, Singbahan, LGU ngan iba pa nga mga sektor ngan ahensya nga ginbuhat didto sa Annex Hall Parish san bungto san Bobon. Mao ini an reaksyon ni Mr. Calades kahuman nga hangyuon ni Kgd. Torres sa mga representante san mga progresibo nga organisasyon nga tumambong sa nasabi nga dialogue. Sumala kan Mr. Calades nga karuyag la niya igklaro o klaruhon nga an progresibo nga organisasyon mao in sayo ini nga lehitimo nga organisasyon ngan legal ini ngan diri kaapi san nano man nga grupo komunista o NDF. Pero iya gin-esplikar nga ini mao in sayo nga alliance of organizations of concerned peoples, human rights advocates ngan diri ini myembro o kaupod san NDF o NPA. [Parte san baton ni Mr. Calades:]

“Clarification lang sa point ni Kgd. … Torres at tanong ko kay Colonel ng 803^rd Brigade, isang clarification namin, matagal nang ipinaglalaban yung legality ng progressive organizations, na hindi iton kasapi ng anumang komunista o sinasabi nating NDF, although this is an alliance of concerned peoples, alliance of human rights advocates pero hindi ito kasama sa NDFP.”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, second week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Ginpangutana ni Fr. Pompeo Tan, parish priest san bungto san Bobon, kan Col. Jonathan Ponce, executive officer san 803^rd Brigade PA, san ginbuhat nga dialogue sadto nga Lunes didto sa annex hall sa parish building san bungto san Bobon kun nano an mga standard operation procedures kun magkakayaon sin military operations nga sugad san nahitabo sa upat nga mga barangay sa bungto san Bobon nga diin nagresulta sin mga pag-evacuate san mga residente tungod san kahadok ngan tungod san kuno mga pagtalapas ngan mga pag-abuso san mga militar. Sumala kan Fr. Tan nga karuyag la niya nga mahibaruan kun nano an mga ginsusunod nga mga pitad o patakaran san mga sundalo kun nagkakayon sin mga operation ngadto sa mga interior barangays. Nahimugso an nasabi nga pangutana ni Fr. Tan tungod san nagin resulta san ginbuhat nga fact-finding mission o FFM san human rights desk san DCC nga diin nagawas nga kuno damo an mga pag-abuso nga nahimo san grupo o tropa san gobyerno sa pamumuno sin sayo nga Lt. Maglasang ngan Lt. Cabantog. Subay san record nga kuno pag-abot san mga sundalo sa nasabi nga mga barangay, kuno gintirok an mga upisyal san barangay ngan ginmiting kun nano ngan gintarhog ngan ginpipirit nga aminon o admitiron nga kuno naghahatag sin suporta sa mga rebelde nga mga NPA sugad san paghahatag sin 10% san kanra IRA. Sumala pa kan Fr. Tan nga kuno an nasabi nga mga sundalo mao in gin-take-over an trabaho san legislative, executive ngan iba pa. Gintagan-duon pa ni Fr. Tan nga kun ini nga mga sundalo mao in maghihimo ba san mga pitad san kanra la kalugaringon o sira mao in naghihimo sin mga pitad san kuno tikang san mando san kanra higher official. [Parte san pahayag ni Fr. Tan:]

“Kasi tinatanong ko po kay, sa ating mga kapatid na mga sundalo, kung ano ba yung mga kongkretong steps pag pumapasok yung mga sundalo sa isang barangay, ano. Kasi halimbawa, yung utos ba sa kanila na pagpasok nyo sa barangay ipunin nyo lahat yung mga barangay officials, i-threaten nyo sila, sabihin ‘you’re giving 10% of your IRA, you have to admit that, o papagpiliin ko kayo ng bulitas o pala’, yung mga ganyan tapos ‘tawagin mo yung barangay treasurer, i-audit mo’, yung parang ano ba, yung sinasabi dyan sa report na they take-over the executive, legislative, atsaka ano pa na mga structures of democracy, ano. Yung mga ganyan. Yung mga ganung actuations ano, itong mga sundalo na ‘to like Lt. Maglasang and Lt. Cabanto, are they acting from instructions dun sa taas o they are operating on their own, ano. Letting their sense of power, their sense of, that the arms they bear ano, dictate the way they act. So as sasasbihin na ‘maglalagay kami dito ng Howitzer sa eskwelahan ninyo’, yung mga ganun ano. Are those standard operating procedures when the military enters into the barangay or do they sign a logbook for instance? Or instead of doing that, sasabihin nila na ‘baka makapatay na naman ako ng tao nito’, yung mga ganun ano. Yun lang yung question ko, is that standard operating procedure or hindi ba?”

Diretso naman nga ginbaton ni Col. Ponce an nasabi nga pangutana ni Fr. Tan sin pagsugad nga diri sira naghahatag sin diri subay sa balaud nga mga instruction o unlawful orders. Sumala sa kanya nga diri sira naghahatag sin diri maupay nga mga mando nga hihimuon sin sayo nga sundalo. Kadungan sini nagpasalamat si Col. Ponce san sugad nga mga pangutana tungod kay sumala pa sa kanya kun waray an nasabi nga mga issues igpangutana, diri sira mahibabaro san kun nano an ginhihimo san mga sundalo sa field. Kasunod sini iya ginseguro nga an ngatanan nga mga gin-iristoryahan ngan mga issues amo in makaabot ngadto san commanding officer san 803^rd. Iya liwat gin-unabi an sayo san mga concerns san issues nga ginpadangat nga iginpangutana ni Fr. Tan an bahin san pag-logbook san mga sundalo sa barangay nga diin ginbweltahan ni Col. Ponce sin pagsugad nga kun ini mao in sayo nga masusugad nga standard operating procedure san mga barangays, kinahanglan nga diri la an mga sundalo an mag-logbook kundi hasta man liwat kunta an mga rebelde nga NPA. Ini para kuno balanse man liwat  an nasabi nga standard operating procedure. [Parte san baton ni Col. Ponce:]

“…Father. So we don’t give unlawful orders our soldiers. Hindi po kami nagbibigay ng mga hindi magagandang order na gagawin ng isang sundalo. Nagpapasalamat ako at binigay ninyo yung comments and issues and concerns kasi kung hindi ay hindi rin po namin malalaman. So whatever issues and concerns that this august body have today will be, I will tell this to the brigade commander. So maraming salamat, Father, at nakuha ko agad yung punto mo. Yung mga other issues and concerns na yun. Isa yung sabi mo kanina pagla-logbook. Logbook, Father, no? So sa barangay is that one of the standard operating procedure? OK. Yun lang ang tanong ko rin, Father, kasi kung ganun ang standing operating procedure na gagawin sa isang barangay na magla-logbook, kung aalis yung sundalo babalik na naman yung NPA, nagla-logbook rin kaya, Father, yung NPA? Yun din ang tanong ko. If the soldiers are required to sign the logbook, to level the playing fields, we have to ask also our dear barangay chairman and other barangay officials to let the NPA operating in your area to sign the logbook. Pero parang kuan lang yun, Father, mababaw lang yun na dahilan, yung, hindi yung logbook, oo.”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, Marso 8, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Hayagan nga gintatsaran ni Rev. Fr. Pompeo Tan, parish priest san Bobon, an mga militar san ginbuhat nga dialogue sa giutan san military, Singbahan ngan san magkaduru-dilain nga mga sektor, sugadman san mga evacuees nga biktima san military clearing operation. Una nga ginpangutana ni Fr. Tan kan Col. Ponce ngan Maj. Idhaw an sayo pa nga upisyal san militar nga nagngangaran nga Lt. Cabanto ngan dayon naman nga ginkumpirmar ni Maj. Idhaw. Sumala kan Fr. Tan nga ini ba kuno si Lt. Cabanto amo in kakambal ni Lt. Maglasang nga maghimo sin mga pag-abuso o twin brother in crime. Kadungan sini kanya ginpangaro nga kuno ig-api an ngaran sini sa mga perpetrator. [Parte san pahayag ni Fr. Tan:]

“Medyo starring din dito Lt. Cabanto, meron ba? Meron Lt. Cabanto. Is he the devil duo of Lt. Maglasang? Ano ba siya, ano yun, twin brother in crime?…Kasi yun din yung isang nandun sa affidavit ano, ayan, si Lt. Cabanto. I would like his name added to the list of perpetrators.”

Binanatan liwat ni Fr. Tan an militar san pagsugad nga kuno an problema san militar tungod kay waray kuno maupay nga approach an mga nag-ooperate nga mga sundalo sa mga barangay ngan pag-abot sa sugad nga mga diyalogo an kuno naatubang nga mga militar iba san mga militar nga nagbubuhat sin operation o iba kuno an bayhon san militar nga nag-ooperate kaysa bayhon nga naatubang sa mga dialogue tables sugad san ginhimo sadto nga Lune. Iya liwat gintatsaran an baton ni Maj. Idhaw sin pagsugad nga kuno problema mao an mga baton nga diri kilala, bag-o la sa assignment nga diin, dugang pa niya, makadanay nakakadismaya. Kadungan sini kanya gnpangutana kun nano an mga kongkreto o concrete steps san sayo nga military operation. [Parte san pahayag ni Fr. Tan:]

The problem with this is, kasi yung mga tao na, yung mga sundalo na nag-ooperate doon sa mga barangays, they, wala silang yung magandang approach sa kanilang mission ano. Tapos darating tayo sa dialogue table, yung ihaharap na mukha ng militar is different ano, iba sa mukha ng militar na humaharap sa mga tao like for example Col. Ponce, you are conciliatory sa approach. Maj. Idaw, parang ‘bago pa lang ako, hindi ko kilala yang tao na yan’ (tawa). Sometimes it’s frustrating ano, kasi kung halimbawa if the likes of you ano, yun yung nandun sa hinterlands ng Samar baka hindi mag-eevacuate yung mga tao. So yung tanong ko is ano ba yung standard operating procedure ng militar pag hahalimbawa meron silang mission sa isang barangay ano, ano yung mga steps na dapat sundin nila upang yung mga tao ay hindi matakot sa kanila, ma-win nila yung mga puso ng mga tao ano, hindi madamay yung mga civilians, at magsuporta yung mga tao sa kanila ano, ano ba yung mga concrete steps para malaman din ng mga kabarangay natin whether a military officer is breaking these rules ano, and making a short-cut of the process.”

Ginbaton naman ni Col. Ponce an nasabi nga pangutana sin pagsugad nga siya sayo pala sadto nga tinyente nagin maupay an kanya record ngan sumala pa sa kanya nga kun sadto mayaon mga sundalo nga kuno mga abusador, ginseseguro niya nga an masunod nga mga sundalo nga mapakadto sa mga barangay mao in bag-o na ngan diri na sugad san mga dati. [Parte san pahayag ni Col. Ponce:]

“Maganda, Father, yung binitiwan mo na question. Ako po ay tumayo na ngayon para mas maganda at mapakinggan ninyo kung ano talaga ang ating gagawin ng ating mga kasundalohan. First of all, Father, ano, unang-una sa lahat, lalong-lalo na nung tinyente ako, nung 2^nd lieutenant pa ako, naging maganda ang record ko lalong-lalo na sa Mindanao at sa Luzon, particularly Kalinga-Apayao, yung Kalinga-Apayao po yan yung tinatawag natin na bed of insurgency sa North. Pero tayo po ay nanalo dun dahil sa magandang approach sa mga tao. Kaya sa susunod na yugto ng pagpunta ng mga sundalo sa lugar po ninyo, lalong-lalo na po sa tinatawag natin na mga hinterlands or interior barangays, ay kung mayroon mang nagkaroon ng hindi magandang pag-uugali sa unang punta dun sa inyong lugar, ay ibang klaseng mga sundalo ang papasok sa inyong mga lugar. They will live in your place, in your area, sila po ay makipag-usap sa inyo, meron po silang probisyon na pagkain at kayo lahat ay kakain sabay-sabay, makipag-usap sa inyo at sisikapin ko rin na makarating sa mga lugar ninyo, sisikapin ko pong makarating sa lugar ninyo para nang sa gayon itong pinag-uusapan natin dito para makuha po natin yung tinatawag po natin na long-lasting peace sa lugar na ito ay ating makakamtan. Kaya ang brgy. captain po ng E. Duran barkada ko po na yan, parati kaming nag-uusap. Brgy. captain ng Santander, Manang Rosita atsaka ibang mga kasamahan po natin. Kasi dun sa mga area po nila ay meron yung tinatawag natin na developmental projects.”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, Marso 8, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Lt. Maglasang ginrelieve sa kanya post o sa assignment ngan naka-confine yana sa battalion. Mao ini an gintagan bug-at ngan baton ni Col. Jonathan Ponce san pangutan-an siya ni Rev. Fr. Pompeo Tan, parish priest san bungto san Bobon. Sumala sa kanya nga una na nga ginhimo nga pitad mao an pagrelieve kan Lt. Maglasang sa kanya pwesto, ngan ini mao in gin-imbestigaran pa gihapon sa yana ngan kun nano man an magigin resulta san imbestigasyon, duon igbabase an magigin aksyon san pamunuan san militar. Ini, dugang pa niya, ada sa sulod sa disciplinary action nga ginsusugad nga 105 nga mao an ginhihimo nga basaranan san aksyon nga paghihimuon san militar kontra sa mga myembro san mga sundalo nga mga nag-aabusar. [Parte san pahayag ni Col. Ponce:]

"And una pong steps, the first step that, na ginawa ay to relieve him of his post, inalis po natin siya sa lugar, cinonfine po natin siya sa battalion. Nandun po siya sa battalion under investigation and the alleged complaints against him. Whatever the outcome of the investigation, as I've said a while ago, yung sinabi ko kanina, na nandun nakalagay yung disicplinary action of the commanding officer, yung 105, nandun lahat nakalathala po yun. Yun po ang sinusunod na batas ng militar, that is kung ano yun, ang kanyang nilabag maybe abuse of authority or whatever, as an officer and a gentleman nakalathala po kung ano ang dapat na kaparusahan. Yun lang po, Father."

Iginpangutana liwat ni Fr. Tan kun nano an mga partikular nga mga patok nga matatagamtaman ni Lt. Maglasang san mga kuno pag-abuso sini. Nagsugad naman si Col. Ponce nga depende sa kun nano an magigin resulta san imbestigasyon nga ginbuhat sa yana. Iya liwat iginpahayag nga sa yana waray pa liwat nakakarawat nga pormal nga reklamo an pamunuan san militar bahin san mga reklamo san mga residente kontra san mga sundalo nga kuno nag-abusar. [Parte san pahayag ni Col. Ponce:]

"It depends upon the result of the investigation from the investigating officer because as of now, Father, we don't have a formal complaint against subject officer. That is only our immediate action particularly when the Mayor came to our brigade with Brgy. Capt. Sevillano. Since we don't have, wala pa po kaming formal complaint na natatanggap hanggang ngayon so tamang-tama po yan, Father, para maliwanagan natin lahat-lahat ng pangyayari kung bakit nagkaganun, Father. Thank you."

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, Marso 8, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Ginhihimo san Phil. Army an ngatanan nga mahihimo sini para magkayaon sin kamurayawan dinhi sa probinsya labina gud sa bungto san Bobon. Mao ini an gintagan-duon ni Col. Ponce sa kanya pahayag san ginbuhat nga dialogue sadto nga Lunes san kulop. Sumala sa kanya nga an militar mao in ginhihimo nira an kanra mahihimo para magkayaon sin kamurayawan sa nasabi nga lugar. Dugang pa niya nga tungod san ini an syahan nga higayon nga diin nagkayaon sin damo kabeses nga mga encounter sa giutan san mga militar ngan san mga rebelde nga NPA nga nag-ooperate sa nasabi nga lugar. Iya gintagan-duon nga kun nagtikang an aragway sa giutan san militar ngan san mga rebelde nga nagresulta san pag-evacuate san mga residente, ini tungod san an kanra tropa nga kanya ginsusugad nga non-combatant tipakadto sa Brgy. E. Duran mao in gin-ambush san mga NPA nga nagresulta sa pagkamatay sin sayo nga sundalo, ngan ini, dugang pa niya, nga nagin tinikangan san ginhimo nga opensiba san militar kontra san mga rebelde nga nagresulta naman sin damo nga serye sin mga encounters. Iginpahayag pa niya nga inunahan sira san mga rebelde sanglit bilang standard operation policy o SOP san military kinahanglan nira nga magkondukto sin hot pursuit operation. [Parte san pahayag ni Col. Ponce:]

“Since the Phil. Army in particular, Father, will try its best so that peace will reign in this area particularly in the Bobon area, because it’s a very long time wherein this is the first I think series of encounters that transpired in this area. In fact, our soldiers who are proceeding to E. Duran for immersion with the people sad to say that while going at E. Duran, actually these are not combat troops, but they were fired upon and ambushed by communist-terrorists in the area. So as a self-defense measures for the armed forces is to fight back. So that triggered the firefight, that triggered the situation, as a SOP of the armed foces is to conduct pursuit operation.”

Iginpahayag pa niya nga siya komo sayo nga sundalo nga nahi-assign na sa iba-iba nga lugar sa Pilipinas partikularmente sa Mindanao, maaram siya nga diri nalilikayan an mga panhitabo nga sugad nga mga insidente nga diin nagkakayaon sin mga sibilyan nga mga nadidisplace o mga nag-eevacuate. Kadungan sini kanya ginseguro nga an pamunuan san military diri nagpapabaya san kun nano nga mga alegasyon sin mga pag-abuso san militar. Dugang pa niya nga an kanra pagpakanhi sa probinsya mao in para magdara sin kamurayawan sa ngatanan ngan kamurayawan ngan panmaihaan. Iya pa gintagan-duon nga tungod kay sa kamurayawan la magkakayaon sin kauswagan, ngan an kinahanglan la, dugang pa niya, nga magkayaon sin pagkasarayo an ngatanan tungod kay para sa kanra diri sira naruruyag nga magkayaon pa sin mga pag-aragway san mga igkasi Pilipino. [Parte san pahayag ni Col. Ponce:]

“Gaya ng nangyari sa Mindanao, gaya nangyayari sa Kalinga-Apayao, lahat na-experience ko na rin yan, how people will leave their place, evacuate themselves to safer ground. In fact, yung sundalo natin we are not tolerating whatever their loopholes or misdemeanors they have. So don’t worry, Father, our main mission here is to attain lasting peace, that peace should reign in this place, that peace should reign forever. Because whithout peace, there is no development in the area. So if there is peace, there is development.”