(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, Marso 25, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Ginklaro ni Col. Roland Rodriguez, commanding officer san 803^rd Brigade, nga an katuyuanan san special operations team o SOT amo in para mahibalik an pagtapod san mga sibilyan sa mga sundalo. Mao ini an pahayag ni Col. Rodriguez san interview san local media sadto nga naglabay nga adlaw kasunod san report sin kuno panibag-o na liwat nga pan-abuso san militar kontra san mga sibilyan didto sa Brgy. Kalantyaw, bungto san Bobon sini nga probinsya. Sumala sa kanya nga sini nga pinakaurhi nga insidente ngan report sin kuno panngastigo sin myembro san SOT Charlie Company san 20^th IB kinahanglan nga mahibaruan kun nano gud an ungod…ngan kun nano kuno an panngastigo sini san sayo nga sundalo sin mga parag-uma nga nakilala sa ngaran nga Crisostomo Montaòo didto sa Brgy. Kalantyaw sadto nga naglabay nga Biyernes san naglabay nga semana. Sumala pa sa kanya nga bisan kun an sayo nga tawo mao in ginsusugad nga NPA diri la gihapon ini masusugad nga tama nga rason para pagkastiguhon an biktima. Dugang pa niya nga an SOT amo in mayaon ini misyon nga makipaghuruhimagraw sa mga sibilyan ngan maghimo sin mga mag-upay para mahibalik an pagtapod san mga tawo o an ginsusugad sa English nga winning the hearts and minds of the people. Sa oras nga adto na sira siton nga barangay ngan magkakayaon na sin maupay nga relasyones an militar ngan an mga sibilyan mismo an magsusumat kun nano kun mayaon ba mga NPA sa lugar ngan diri na ini maeengganyar nga paghimo pa sin diri maupay ngan umapi pa sa kagiusan. [Parte san interview kan Col. Rodriguez:]

“In the course of their operation, yung immersion sa barangay, it will come out of the people but it is supposed to be voluntary because they have to win the hearts and minds of the people, ganun ang purpose eh, winning the hearts and minds of the people. The moment that they are there, immersed na sila sa barangay, they will start befriending the people. Later on, if ever these people are members in an organization, may be front organization or the NPA, sila na mismo ang magsasabi eh, na ‘we are sorry, sir, we are members’, ganun. It will come out naturally eh, hindi mo kailangan pwersahin yung tao kasi it is counted ______, wala ring mangyayari, useless ang effort, magkakaproblema nga yung commander dyan, magkakaproblema mo, atsaka sasama na naman yung image ng military dun. Pinapaganda nga namin eh.”

Natuo liwat si Col. Rodriguez nga an solusyon san insurgency mao in diri la militarisasyon. Sumala sa kanya nga para sa kanya para masolbar an problema kinahanglan nga mayaon sin iba pa nga mga pamaagi para masolbar ini. Ngan sayo na sini an winning the heart of the people ngan an mga tawo para mahibalik an pagtapod sini ngan magkayaon sin development sa mga lugar ngan maghatag sin mga programa o proyekto para san kauswagan san mga tawo. [Parte san interview kan Col. Rodriguez:]

“…we know that military solution, because I think military solution yan, kailangan talaga there are other solutions. Isa na nga yun yung development, and before you do that the people must cooperate and how do you get the sympathy of the people, you have to win their heart, tell them that it is good, your government is good, these are the benefit that you will get from the government. Paano kung bugbugin mo eh di matatakot na yun, and then ano na sila, ‘ganito pala kayo’. I had to ano, I will investigate that, tinawagan ko na yung battalion commander because it was reported to me this morning.” 

Mahinunumdoman nga sayo nga biktima nga nakilala sa ngaran nga Crisostomo Montaòo, sayo nga parag-uma ngan residente san Brgy. Kalantyaw, an na-confine sa NSPH kahuman nga kuno ini kastiguhon san mga sundalo nga myembro san Charlie Company ngan kuno ginpipirit nga mag-admiter siya mao in suporter san mga NPA ngan sugadman magtutdo liwat san kanya mga igkasi-barangay nga kuno nasuport san mga komunista.

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, Marso 25, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Biktima sin kuno panngastigo san mga sundalo didto sa Brgy. Kalantyaw, Bobon sini nga probinsya makadanay nalilipat ngan diri na nangingila tungod san inabot sini nga suol sa ulo tungod san kuno pagbalbaga sa kanya sin kahoy. Mao ini an padayon nga pahayag ni Mano Crisostomo Montaòo san interview san local media sa kanya. Sumala sa kanya nga sa yana danay kuno diri na siya nahihinumdom san ngaran san kanya pamilya kun nagsusuol an kanya ulo. Dugang pa niya nga siton mismo nga takna san siya mao in kuno nakadto pa sa sulod san kwarto san balay nga gin-istaran san mga sundalo ginpreso siya, gin-gapos ngan ginpiringan an mata ngan ginkinastigo danay kuno diri na siya nahinunumdom san ngaran san kanya asawa ngan anak tungod san kinastiguhan sa kanya. Ngan sa yana sumala pa sa kanya nga magsasang-at siya sin reklamo kontra san mga sundalo nga kuno nagkastigo sa kanya sa bulig ni Fr. Cecilio Lucero, an chairman san human rights desk san Diocese san Catarman nga kanya gin-aruan sin bulig para magkondukto sin imbestigasyon bahin san nasabi nga insidente. Sumala pa kan Mano Crisostomo nga karuyag niya nga matagan sin leksyon an mga sundalo nga nagkastigo sa kanya. [Parte san interview kan Mano Crisostomo:]

Reporter: “So mao nga nadara ka ngadi sa hospital kay natumba ka san pagkastigoha sa im?”

CM: “Oo. Wara na ak siton abat kay didto na ak sa pasakay siton katumba. Pati ngani sa pagkinastigoha nira sa ak, pakianhan ak san ak pamilya wara na ngani ak siton hinumdom san mga ngaran. Bagaw sa ak ‘kuan ka gud nga tawo, di ka gud bagaw doon sa iyo panimalay nagpipirmi, bagaw kay pati ngani im pamilya di ka na nanhihibaro sa mga ngaran.’ …Kay sin-o ba makakahinumdom siton nga para-para na ak pamati.”

R: “So bale an imo yana samad diin, sa ulo?”

CM: “Wara samad, pero kay, oo……”

R: “So yana nano an imo plano sini, magrereklamo ka?”

CM: “Kay poyde gad tungod sa kun nano man, hatagan man sira sin disiplina san gobyerno kay kun nano nga kanra ak ginkastigo nga wara man ak kasal-anan. Pagpaamin la sa ak kanra tuyo, maiton an kanra tuyo.”

Iginbulgar liwat ni Mano Crisostomo nga kuno sa ira barangay diri la siya an biktima sin panngastigo. Sumala pa sa kanya nga damo na kuno an nabiktima didto sa iya barangay sin pankastigo san mga sundalo. Dugang pa niya nga mayaon na sayo nga kuno napalengke tungod san panngastigo san mga sundalo. Pero dugang pa niya nga diri kuno iton nahibabaruan didto tungod kay gintutugon san mga sundalo an ginkastigo sini nga diri magsumat bisan kunay ngan kun magsumat segurado kuno nga papatayon. [Parte san interview kan Mano Crisostomo:]

“Damo. An ako bati la san dinhi na damo kay yaon na ngani kun napalengke sa kanra inkastigo lat, Juan kun nga ginbibinansagan ‘Atay’…Wara kun iton yana sasabuta palengke na. Kanra, kuan iton, tanod nga Juan, kanra ginkastigo, suruguon iton nira, dida siton, tanod iton. Katapos kanra pa ginkastigo, palengke na kun iton yana. Tapos ito ak kumpadi kanra lat ginkastigo…Johnny.”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, Marso 24, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Ginkundenar ni Fr. Cecilio Lucero, chairman san human rights desk san Social Action san Diocese san Catarman an panibag-o na liwat sin kuno mga pag-abuso san militar didto sa sayo nga barangay sa bungto san Bobon. Sa interview san dySM News sa kanya sadton naglabay nga adlaw ginkumpirmar sini an report nga pagkastigo san mga myembro san SOT san Charlie Company san 20^th IB sin sayo nga parag-uma nga nakilala sa ngaran nga Crisostomo Montaòo nga na-confine sa NSPH tungod san injuries nga natagamtaman sini. Iginpahayag pa ni Fr. Lucero nga kuno diri la ini si Crisostomo Montaòo an bag-o nga biktima san mga panngastigo san mga sundalo kundi kuno lima ini nga mga biktima, upod na sini si Mano Crisostomo. An iba pa nga mga ginkastigo san kuno mga sundalo mao in ginkilala sa ngaran ni Fr. Lucero nga sira Jovy Sinocbit, Johnny Pigar, sayo nga Boy, ngan an na-confine nga si Crisostomo Montaòo, ngan an ikalima mao in sayo nga nakilala sa ngaran nga Juan Rivera nga kuno hasta ngada yana waray pa ini mahiaagii san pamilya. Iginpahayag pa ni Fr. Lucero nga an biktima nga si Mano Crisostomo Montaòo amo in ada yana sa pag-ataman san Singbahan Katoliko sa bungto san Bobon tungod san kuno nahahadok ini nga bangin in patayon san mga militar tungod kay kuno antes ini ginbuhian san mga militar gintugon ini nga diri magsumat bisan kunay kay kun magsusumat ini papatayon kuno san mga militar an kanya pamilya. [Parte san interview kan Fr. Lucero:]

“…nagtawag sa aton opisina, partikular ini nga usa na liwat nga biktima didto sa Brgy. Kalantyaw san munisipalidad san Bobon, nga diin aton man nakita kahapon an iya kamutangan dida sa general hospital, ngan klaro kaupay dida san mga pagpahayag an nabalik na liwat nga mga pag-abuso san mga tropa militar nga adto yana presente nga nakadistino sa Brgy. Kalantyaw sa munisipyo san Bobon. Sobra-sobra an naeksperyensyahan nga pag-abuso sa iya, ngani diri la iton siya, lima ini sira ngatanan nga mga biktima sin mga pagkastigo, pagtarhog san mga sundalo nga ada yana presente nga na-assign sa Brgy. Kalantyaw san Bobon.”

Ginkundenar liwat ni Fr. Lucero an kuno natindog komo leader o commanding officer san Charlie Company nga adto yana nakabase sa Brgy. Kalantyaw san nasabi nga bungto sin pagsugad nga kuno mismo an CO san SOT amo in nagpapabaya san kanya mga tawo ngan kuno ginpipiyungan la sini an mga ginhihimo nga mga pag-abuso san kanya mga tawo nga diin taga-Bobon man ta kunta siya nga mao kunta kuno an angay nga manalipod san katungod san mga Bobonanon tungod kay taga-Bobon man siya. An gin-uunabi ni Fr. Lucero nga leader san Charlie Company ngan san SOT nga naka-assign sa Brgy. Kalantyaw mao si 2Lt. Salanggoste. [Parte san interview kan Fr. Lucero:]

“Lima ini sira nga biktima segun san aton mga pagpakiana sa mga tawo nga nangingila sa mga biktima ngan san mga tawo nga taga-didto gud liwat mismo nga ada yana sa poblasyon san Bobon. An iba sini mayaon Jody Sinocbit, an primero ini nga gintawag san mga sundalo nga nakatagamtam liwat sin mga pagkastigo. Ikaduha mayaon ngaran nga Johnny Pigar. Ikatulo mayaon a certain Boy, basta Boy an ngaran. An ikaupat an kahapon nga aton na-interview, si Crisostomo Montaòo. An ikalima mao si Juan Rivera, usa nga masakitnon nga hasta yana wara pa ini maaagii san mga igkasi niya taga-Brgy. Kalantyaw. Pero positibo nga siya gin-imbitaran san mga sundalo pareho san panhitabo san upat nga siya ginkulong, siya gin-imbestigaran, ngan pareho san upat nakatagamtam sin mga pag-abuso san mga militar nga ada yana assigned sa Brgy. Kalantyaw.”

Reporter: “Maaram ka, Father, kun nano nga unit ini san militar nga ada?”

Fr.: “Ini nga unit nga militar nga ada yana presente nag-ooperate sa Brgy. Kalantyaw amo ini an kaapi pa san battalion san 20^th IB nga adto an battalion headquarters sa Salvacion, San Isidro, Northern Samar sa ilarum san pamumuno ni Col. Fernandez. Ngan ini nga tropa nga ada nag-aabuso san aton mga pobrehanon nga mga kabugtoan sa ilarum ini san kumpaniya san Charlie Company san 20^th IB.”

R: “Sin-o an kuan sini, bale an leader nira?”

Fr.: “Dihan sini an ginngangaranan san aton kabugtoan nga identified tungod kay an pinakamasakit pa sini an team leader nira a certain Lt. Salanggoste nga taga-Bobon mismo, amo ini namumuno yana dida sa mga militar, nga pinipiyungan niya, kinokonsenti niya an mga pag-abuso san iya tropa san iya mismo ngani igkasi mga

taga-Bobon.”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, Marso 24, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Ginpapa-imbestigaran ni Col. Roland Rodriguez, commanding officer san 803^rd Brigade PA nga nakabase sa Camp Sumuroy sini nga bungto san Catarman an report nga reklamo sin panibag-o na liwat nga kuno pag-abuso ngan panngastigo sin mga myembro san Charlie Company san 20^th IB SOT didto sa Brgy. Kalantyaw, bungto san Bobon. Sa interview san dySM News kan Col. Rodriguez san naglabay nga adlaw ginpahayag niya nga maaram na siya san nasabi nga insidente antes pa man nga umabot sa media. Sumala pa sa kanya nga dayon nga nagmando siya san iya executive officer nga si Col. Jonathan Ponce para magkondukto sin imbestigasyon bahin san nasabi nga panibag-o nga reklamo sin pan-abuso nga gin-aalegar san mga myembro san tropa san gobyerno. Sumala kan Col. Rodriguez nga kun upod ini nga mga bag-o na liwat nga alegasyon kontra sa kanya mga sundalo diri ini tama tungod kay dugang pa niya nga an kanra yana tropa nga adto sa Brgy. Kalantyaw ini mao in SOT ngan ini nga team kunta mao an pinakadisiplinado nga team san mga sundalo tungod kay an kanra trabaho mao an makipag-istorya ngan tumimpo sa mga sibilyan. Sanglit dugang pa niya nga kinahanglan niya nga ig-verify ini ngan kanya na liwat ginmanduan an battalion commander san 20^th IB nga si Col. Alfredo Fernandez nga mag-imbestigar bahin sini. Ini para kuno mahibaruan kun nano an ungod nga mga panhitabo. [Parte san interview kan Col. Rodriguez:]

“I was informed by Col. Ponce, I said I want him to go to the hospital, tingnan talaga because we will conduct investigation, we will not allow any abuse by anyone of our soldier, especially coming from SOT operators because it was reported that it happened in Brgy…Kalantyaw. Our troops there are our SOT operators. So sinasabi ko nga, they are supposed to be the most disciplined of our troops kasi they live directly in the people eh, they are supposed to be the prime bet, sila yung pinakamabait, pinaka-behave, and I have to verify. I already ____ up the battalion commander to conduct a thorough investigation.”

Kadungan sini kanya ginseguro sa biktima nga kuno kun sin-o man an nasabi nga sundalo nga nagbuhat san sugad nga pag-abuso segurado nga matatagamtaman sini an tuang nga patok tungod kay sumala pa sa kanya nga an sugad nga mga sundalo amo in nakakawakay san pagpupursiger san gobyerno nga mapakaupay an imahen san AFP ngan mahibalik kunta an kumpyansa ngan pagtapod san mga tawo. Pero iya man liwat ginseguro nga an imbestigasyon mao in maagi sa tama nga proseso ngan kun mapapamatud-an posible nga ini matanggal sa serbisyo o umatubang sa board depende sa kun nano an kagagawasan san imbestigasyon. [Parte san interview kan Col. Rodriguez:]

“We will see, baka naman ano lang ‘to, baka nagkamali o baka another propaganda, we do not know. But I will assure that guy whoever he is, yung nag-conduct ng, who had made some abuse, ibabartolina ko siya at baka, depende, he should be punished for what he have done. Nakakasira yun, nakakasira talaga sa efforts.”

Reporter: “…idadaan nyo sa due process yan?”

Col.: “Of course, we have to investigate and find out if kailangan siyang i-discharge or ano, or he whould face a board kung kailangan.”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, Marso 24, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Bayan Muna municipal coordinator sa bungto san Mondragon sini nga probinsya ginpusil ngan grabe nga nasamaran san suspek nga waray pa makikilala kahapon san gab-i didto sa balay sini sa Sitio Masagipot, Brgy. Chitongco sa nasabi nga bungto. An biktima amo in nakilala sa ngaran nga Walter Pahimnayan y Surio, 31 anyos, olitawo, Bayan Muna coordinator ngan brgy. secretary san Bry. Eco siton man ta nga bungto. Sa intial nga imbestigasyon san PNP-Mondragon partikular-mente kan Mondragon chief-of-police P/Insp Nicasio L. San Antonio, nahibaruan nga mayaon mga residente san nasabi nga barangay an nagreport sa pulisya kahapon san mga alas-9 san gab-i san nasabi nga insidente nga madagmit naman nga nagresponde an mga elemento san PNP-Mondragon nga sira PO3 Marlon Domiquel ngan PO2 Nilo Erinco sa crime scene ngan ginrescue an biktima ngan madagmit nga gindara ngadto sa NSPH kun diin ini yana naka-confine. Sumala naman kan P/Insp San Antonio nga yana ada pa sira san kanra ginbubuhat nga follow-up investigation ngan waray pa sira nakukuha nga suspek sa krimen. Sumala pa sa kanya nga nakukurian sira tungod san nahituman ini nga brown-out ngan bisan kuno an biktima ngan sugadman an mga hipid sini waray makilala an suspek nga nagpusil sa biktima. Iginpahayag pa ni San Antonio nga bisan an anggulo nga ini amo in sayo nga myembro san militante nga grupo komo Bayan Muna municipal coordinator diri pa gihapon nira sa yana madedeterminar kun mayaon ini kalabutan san pagigin myembro sini san makawala nga grupo. Pero iya iginpahayag nga sayo iton san mga anggulo nga kanra yana gin-iimbestigaran. [Parte san interview kan P/Insp San Antonio:]

“…under follow-up investigation pa kasi as of now wala pa tayong suspects, kung sino’ng assailants noon, unidentified pa ____________ tinanong ko kagabi, hindi daw nya kilala kasi madilim eh, walang ilaw kagabi, pang-2 nights na wala tayong ilaw.”

Reporter: “Sir, sa pagtatanong ninyo doon sa lugar na pinangyarihan ng incident wala ba kayong nakuha na information about the suspect, sa biktima, kung bakit nagkaganun, bakit may nangyari na ganun?”

San Atonio: “Sa mga kapitbahay wala silang masabing dahilan kung bakit. Blangko pa rin ang kapitbahay dito……kami nga eh nahirapan din na ma-locate natin kung sino’ng suspect pero we are still conducting follow-up investigation about that incident.”

R: “Wala kayong nalaman na may kaaway ba…?

SA: “As for me wala naman akong kuan sa kanya eh, kasi almost 1 year na ako rito wala naman akong nakikitang kaaway niya, maganda naman ang pakikisama niya rito……on his part, di natin alam kung may…kaalitan………”

R: “Kasi nalaman ko na itong biktima ay…coordinator ng Bayan Muna. Wala ba kayong info kung baka may kinalaman sa involvement niya sa Bayan Muna o as a leftist organization?”

SA: “As for me wala akong ano sa kanya, wala akong masabi…”

San interview naman san dySM News san biktima didto sa NSPH nagpahayag ini nga kahapon san mga alas-9 san gab-i tikang siya san kanya hipid, inuli na siya sa kanya balay ngan samtang siya mao in tipasaka na sa kanya balay nakabati siya sin automatic nga putok sin pusil ngan naabat nala niya nga may tama siya sa iya gutok ngan tiyan kay nagpaso. Ngan paglingag niya nakita niya an suspek nga nakada sa may puno san lubi ngan nagpusil sa kanya. Waray naman niya igpahayag kun kila niya an suspek tungod kay sumala sa kanya nga makonsulta pa siya sa kanya abogado. Madagmit kuno siya nga nagdalagan apisar san mayaon na siya tama ngadto san sulod san kanya balay ngan nagsusugad siya nga nag-aro siya sin bulig sa kanya mga hipid nga mao an nagpakadto sa mga pulis. Iginpahayag pa ni Pahimnayan nga sayo san kanya nakita nga motibo san kanya pagkakapusil tungod san kuno nagigin myembro siya san militante nga grupo nga Bayan Muna ngan maiha na siya mga myembro sini ngan sugadman maiha na liwat kuno siya nga nakakarawat sin mga pagtarhog sa kanya kinabuhi tungod san kaya pagigin myembro san militante nga grupo. Ngan tungod siton, sumala pa kan Pahimnayan, nga pira na kabulan nga kuno mayaon sayo nga tawo nga kun ginkikita niya ginsusumatan siya nga kuno mayaon sa kanya naghihinanting. Sanglit dugang pa niya nga siton nga takna diri gud siya naglalaum nga mabubuhi pa siya tungod san brownout ngan masirom an kapaligiran ngan diri siya maaram nga nakadi ngay-an sa kanya may gutok an nagpusil sa kanya. [Parte san interview kan Pahimnayan:]

“Tikang ak sa uma, naghangkad uring, mga nagsisirom inabot ak, kadikan pinarigo ngun-a ak siton, kadikan binalik ak ngada sa amon hipid, kanda Mano Dodong nga mao man ak upod ngadto sa uma, ngan dida ak nakikaon san pangiklop. Kahuman ko pagkaon ginawas ako ngan nagpahangin-hangin, nakitambay ak liwat dida san usa namon nga hipid, nagpinakiistorya. Dikan san pasado na alas-8 nga harani na adto mag-alas-9 nag-uli na ak sa ak balay kay harani man la adto. Kadikan pagsulod ko, nagtrangka pa ak san ak hagdan, an ak gate, ginbutngan ko pa sinkahoy, dikan san nagsasagka na ak san am hagdan tipakadto na ak san ak higdaan dida ako pusila sin damo nga putok. Kadikan paglingag ko may ak naimdan nga tawo nga mao an nagpusil sa ak……Sa yana di pa ak maglalata kay magkonsulta pa san ak abogado. Kadikan dida ak siton nanalagan sulod na ngadto san ak balay, nag-aro na sin bulig.”

Reporter: “Siton pagpusila sa im tipalugsad ka, tipasagka ka, tinamaan ka dayon?”

WP: “May na ak siton tama, ginkaptan ko dayon an ak gutok kay nagpaso, dida na ak siton gumasod nga ‘mga higripid, bulig, may ak tama.’ Mao adto nga didto ak sa sulod dayon nagparatago, wara la ak liya. Dikan siton an ak mga higripid nagkagawas na kay wara na man dida, nakadalagan, adto na nga nag-ayop sira san mga otoridad.”

R: “Pira nga kuan sin putok, diretso la siya nga damo o mayaon kuan?”

WP: “Basta ito diretso la siya ngadto nga damo an putok, automatic, iton nga ‘prak-prak’ tapos mao adto nga pagkuan ko duha ngay-an an ak tama. Mao adto taud-taod nagkaabot an mga pulis, mao na an nagresponde dida.”

R: “Mao na an nagdara ngadi sa im…?”

WP: “Oo.”

R: “Nano an, sa imo pag-abat nano an motibo……?”

WP: “Seguro tungod kay damo na gad an ak nabati-bati nga tirirahon ak,tungod ngani sini nga gintatahapan ak nga usa nga leftist, niyan kay ako man usa man la ako nga brgy. secretary ngan coordinator san Bayan Muna dida sa Mondragon. Mao man la iton an akon dida.”

R: “Usually an nahinanabo pagka sugad sini ngani nga mga myembro, usually an gindududahan sini nga suspek…an militar. Sa imo pag-abat sugad ba sini an………?”

WP: “Kay oo, adi sa militar kay damo na man nga mga eksperyensya san nanhitatabo nga kaudganan an mga myembro sini nga mga, san Bayan Muna mao an ginpanmatay.” 

(Nakatagamtam an biktima sin sayo nga tama) sa kanya gutok ngan an bala sini amo in adto pa sa sulod san iya lawas ngan sayo nga tama sa tiyan. Sa crime scene naka-recover an mga pulis sin 11 nga basiyo sin bala nga 9mm ngan duha nga slugs.

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, Marso 24, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Sayo nga parag-uma tikang sa Brgy. Kalantyaw, bungto san Bobon an nagreklamo sin pangastigo kontra san mga sundalo nga adto sa ira barangay. An biktima amo in nakilala sa ngaran nga Crisostomo Montaòo, ada sa legal nga edad, parag-uma ngan residente san Brgy. Kalantyaw, bungto san Bobon sini nga probinsya. An biktima amo in na-confine sa NSPH kahuman nga ini dad-on san kanya pamilya tungod san injury nga natagamtaman sini tungod san pagkastigoha kuno sa kanya san mga sundalo. San pahayag ni Mano Crisostomo nga kuno sadto nga naglabay nga petsa 18 sini nga bulan an iya kumpadre amo in nagpakadto sa kanya balay ngan ginsumatan siya nga kuno ginhinanap siya san sundalo ngan tungod siton mismo nagpakadto siya sa balay nga diin gin-istaran san mga sundalo upod an iya asawa ngan sayo nga anak nga lalaki. Pag-abot kuno didto san nasabi nga balay nga diin nakadto an mga sundalo ginpasulod siya ngan an kanya naman asawa ngan an kanya anak ginpakadto san paraghilot kay nalupo an kag-anak ngan kinahanglan nga igpahilot. Samtang siya naman amo in nagpabilin sa balay nga gin-istaran san mga sundalo. Ginpasulod siya ngan didto kuno siya ginsuntok ngan ginkastigo ngan ginpipirit kuno siya nga umamin nga siya sayo nga nasuporta sa mga NPA ngan sugadman ginpipirit liwat kuno siya nga magtutdo san kanya mga igkasi taga-barangay nga kuno nasuporta san mga NPA. Dugang pa niya nga gingapos siya ngan kuno ginbalbag an iya ulo sin kahoy ngan ikinatumba niya ngan ikinabungaw ngan san mahigimata siya nakimalooy kuno siya ngan tungod san kanya maupay nga pakig-istorya ginbuhian siya pero gintagan kuno sira sin tarhog nga diri magsumat bisan kunay tungod kay kun magsumat siya papatayon kuno an kanya pamilya. [Parte san interview kan Mano Crisostomo:]

“Pag-abot ko doon, manhumalatag ak, bagaw ‘o, kadna, iswag, sin-o im ngaran?’ Bagaw ko man Crisostomo. Bagaw ‘apelyido?’ Bagaw ko man Montaòo. Bumungkaras iton nga nakadto sa duyan. Bagaw ‘kaditoy sa im tingog, dako-dakoa.’ Bagaw ko man ‘kay sir mao gud iton ak istoryahon permi.’ Bagaw ‘nagbibinuwa ka’. Tapos itulin ini sira.”

Babaye: “Nakadi man ak, Army man iton sa guwa siton nga balay. Gintulin ak pagpagikan ngadto nga ipahilot ko an bata.”

Reporter: “Tapos nano an nahinabo, Mano?”

Crisostomo: “Itulin ini sira. Di ginikan ak asawa, tapos ak bata itulin lat dara ak sundang, bagaw may la kit pag-istoryahan dali. Kaptan ak dayon siton nga sayo nga Army, dad-on ak ngadato sa sulod sa balay, serrahan ak sa kwarto, diretso suntok. Wara ko nga kakila.”

Reporter: “Pero diri si Lt. Salanggoste?”

Crisostomo: “Diri, kanya la iton gindudumara, mga tawo la niya. Ginsuntok ak didto sa kwarto, bagaw sa ak siton nga nagsuntok, ginnginginaranan iton ‘Kano’.”

Babaye: “Di man iton……gingarani niya, pero nagigitawag ngani sira maiton an ngaran niya, Kano.”

Reporter: “So nano an nahinabo na siton?”

Crisostomo: “Bagaw, ‘maaram ka bagaw sa patakaran sa NPA?’ An bagaw ko man ‘diri sir.’ Bagaw ‘mao in-ini an patakaran sa NPA: napatay, bagaw, ngan diri napatay,’ bagaw. Gapuson ak baklid, paludhon ak, butkon ak mata, pero tima na ak siton pagsuntoka, tapos diretso pakulon ak ulo kahoy, kuan ak, tumba ak doon. Wara ak na lat siton kalibutan. Naalimatmatan ko iton bagaw ‘buhat, buhat, nagbibinuwa ka.’ Buhat naman ak hinay-hinay diretso naman ak bungkulon, suntok, bukbok. Pagpatuga sa ak nira kun suru-sin-o nga mga tawo doon siton sa sulod sa barangay an nagsusuporta sa inngangaranan nga mga NPA. Ginpapatuga ak niya, nira. Wara man ak gintutuga, an bagaw ko ‘sir, wara ak siton mahihimo sa pagtuga dinhi sini nga mga tawo kay waray ak pakaimod nga nangagsuporta ngadto siton nga mga tawo, kairo man bagaw ko, yaon ak igtuga nga tawo nga wara man klaro nga kanra sala.’”

Reporter: “So mao iton an rason nga ginkastigo ka nira?”

Crisostomo: “Oo sige, sige sa ak an kastigo pagpaamin, pati ak ginpapaamin ak nga nagsusuporta ak. Bagaw ko man ‘sir, ako hanapbuhay kulang ko ngani sa ak pamilya, kay naba magsuporta ak ngadto siton nga mga tawo nga ak hanap alang-alang namo ngani. Sige sa ak an kastigo kay doon kuno siton nga ako balay istambayan, pag-istambay kun doon nira sa balay nakada kun damo kun an mga NPA, yaon kun nagpinanlista. Ta kay naman doon an mahihimo si listahan, lapis, papel, nga wara ngani kami.”

Reporter: “So kahuman siton nga ginkastigo ka, nano an nahinabo?”

Crisostomo: “Kay maiton nahinabo…”

Dugang pa niya nga tungod san kanya maupay nga pakiistorya ginbuhian siya san mga alas-dose san umudto tikang san dakpon siya san mga alas-7 san aga. Ngan tikang siton waray siya magsumat bisan san kanya asawa. Sumala pa sa kanya nga nagtrabaho pa siya san kanra uma ngan nagkayab siya san kanra pasakay kay nag-aani na sira. Pero samtang kuno nakadto siya tigda siya nga nag-collapse ngan nadismayo siya ngan waray siya umabat sanglit mao iton nga gindara siya san kanya pamilya ngadi sa NSPH ngan doon siya nagsumat nala san kamatuoran. [Parte san interview kan Mano Crisostomo:]

“Pagpaamin la sa ak, siton doon sa sulod sa barangay o kun sin-o an nagsusuporta gud, sin-o an mga NPA.”

Reporter: “So kahuman siton naman, nano kay nahingadi ka, nano im pakagawas mo?”

Crisostomo: “Sa maupay nga ako pamaagi sin rason, kay wara man ak gin-aminan nga mga tawo, maiton ginbuhian ak mag-aalas-dose ada sa adlaw.”

Reporter: “So maiton nga nagkadi ka sa hospital?”

Crisostomo: “Wara ak siton, nagkayab ak pa kay inpakayab ak sa ak asawa didto sa pasakay, paray, didto ak siton katumba kay kuan ak, pareho ak sito hubog.”

Reporter: “Maiton nga gindara ka na ngadi sa hospital?”

Crisostomo: “Oo, wara ak kalibutan, dihan ak na abat sa bungto. Paggawas ko doon siton nga balay, pagbuhii sa ak, bagaw ‘tatagan ta ikaw bagaw sin kuan, kay kun diri bagaw ako nagparadepensa sa im pinapatay ka gud sini nga ak mga kaburungyod.’”

Reporter: “Sin-o nagsugad?”

Crisostomo: “Iton nga ginnginaranan Kano. Bagaw ko man ‘kay sir wara gad ak mahihimo kun patayon ak, pero bagaw ko wara ak sala sa iyo.’ Maiton. Bagaw ‘bubuhian ta ikaw pero ayaw gud pagsumat sin bisan sin-o, hibaruan ka ngani bagaw namo pamatayon ta kam.’”

Reporter: “Diin iton nga barangay hitabo?”

Crisostomo: “Kalantyaw.”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, third week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.) 

…Alpha ngan Bravo Company ngan sira nga duha mao in gin-relieve san kanra mga pusisyon nga ada yana sa ilarum san ginsusugad nga restricted status san kanra battalion sa Brgy. Salvacion, bungto san San Isidro sini man ta nga probinsya. An duha nga mga upisyal amo in ginrereklamo san mga evacuees didto sa bungto san Bobon nga mao an nagreport sin kuno mga pag-abuso san nasabi nga mga militar sa kanra mga barangay durante san ginbuhat nga fact-finding mission nga ginkondukto san bungto san Bobon san Catarman Diocese Social Action Center Committee on Human Rights. An mga evacuees mao in nagpahayag sa atubangan nira Atty. Mar de Asis ngan Atty. Noel Fernandez, legal consultant san Diocese san kuno magkaduru-dilain nga mga klase sin mga pag-abuso ngan harassment nga nakomiter san mga militar nga nagsulod sa kanra mga tagsa-tagsa nga mga barangay. Sayo nga nagpadangat san kanya reklamo mao si former Bobon Councilo Adelina Barleso kontra kan Lt. Maglasang. Sumala sa kanya reklamo nga kuno ini nga upisyal mao in gin-arestar an iya anak nga si Joel ngan kuno ginpipirit sini nga igpaadmiter nga an kanya anak mao in sayo nga myembro san NPA. Siton man ta nga higayon an iya umagad nga si Teofilo Galos alyas Oswaldo Galos, sayo nga rebel returnee ngan brgy. capt. san Brgy. Trujillo mao in ginpatay sin waray pa makikilala nga mga suspek sa butnga san military operation kontra san mga rebelde nga NPA. Si Brgy. Capt. Rosita Sevillano san Brgy. Santander amo in nagpadangat liwat san kanya reklamo nga kuno siya mao in nakakarawat liwat sin pagtarhog san kanya kinabuhi tikang kan Lt. Maglasang. An tropa liwat  ni Lt. Maglasang an nahireport nga kuno nagkastigo sin sayo nga bata nga estudyante sa elementarya sa Brgy. Trujillo. Durante san ginbuhat nga multi-sectoral dialogue gin-describe ni Fr. Cecil Lucero, chairman san human rights desk san DCC nga kuno abusador ngan pasaway ini nga duha nga mga upisyal. Samtang sumala naman kan Fr. Pompeo Tan, parish priest san Bobon, nga si 2Lt. Cabanto ngan si 2Lt. Maglasang mao in kuno mga twin brothers in crime. Samtang san pahayag naman ni Col. Jonathan Ponce, executive officer san 803^rd Brigade, nga diri nira igto-tolerate an mga kuno pag-abuso nga nahimo san nasabi nga duha nga mga upisyal san militar. Sumala sa kanya nga an nano man nga pag-abuso nga mapapamatud-an mao in mayaon patok nga makikita sa ilarum san DA 105 o an Phil. Army Disciplinary Action 105.

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, third week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Ikinalipay ni Mayor Elena Balite an pagbalik san mga residente nga nag-evacuate sin haros duha kasemana. San interview san dySM News kan Mayor Elena Balite san bungto san Bobon kahapon didto sa kanya opisina nagpahayag ini san kanya kalipay san pagbalik sa normal nga sitwasyon san kanya bungto partikular-mente sa upat nga mga interior barangays nga mao an Brgy. E. Duran, Trujillo, Santander ngan Kalantyaw. Sumala pa sa kanya nga nalilipay siya tungod san an mayaon sobra 2,000 nga mga residente nga nag-evacuate sin duha kasemana tungod san kasamukan yana mao in nakabalik na ngadto san kanra mga tagsa-tagsa nga mga panimalay. Kadungan sini nagpasalamat liwat siya san mga sundalo nga kuno nagbulig sa kanra ngan nagpatapod sa mga residente nga waray angay nga kahadukan sa kanra pagbalik sa kanra tagsa-tagsa nga mga barangay. [Parte san interview kan Mayor Balite:]

“Nalilipay ako nga an mga tawo nagkauli na, at least happy sira bisan sira na-displace for two weeks pero niyan maupay naman an ira kamutangan. Nalipay ak siton nga nagkauli na sira. Nagpapasalamat ak liwat sa mga sundalo nga nag-asister sa am nga adton mga tawo natagan man sira sin kumpyansa nga umuli ngadto nga waray man sira angay mahadukan.” 

Mahinunumdoman nga subay san report san militar an rason san kanra military operation sa nasabi nga lugar ini tungod san an nasabi nga upat nga mga interior barangays san bungto sa Bobon amo in recipient san KALAHI Project ngan an kanra rason mao in pag-clear san lugar antes an implementasyon san nasabi nga mga proyekto. San interview kan Mayor Balite nagsugad ini nga maswerte an iya bungto tungod kay dinhi sa probinsya an bungto sa san Bobon an nakatagamtam sin grant nga maabot sin P20 million para san upat nga mga barangay ngan tig-P5 million an kada sayo.

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, second week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

…fact-finding mission didto sa bungto san Bobon nga kuno mag-imbestigar ini san mga kuno pag-abuso san militar, angay man liwat kuno nga mag-imbestigar sa mga pag-abuso san mga rebelde nga NPA. Mao ini an ayat nga iginpahayag ni Col. Ponce san ginbuhat nga dialogue sa giutan san militar, Singbahan, LGU ngan iba pa nga mga sektor nga nag-api sa ginbuhat nga FFM sa pamumuno san human rights desk san Diocese san nahitabo nga military clearing operation sa upat nga mga interior barangays nga nagresulta san pag-evacuate san mayaon sobra 2,000 nga mga residente tungod san pagkahadok nga mahiapi sira o maipit sa crossfire sa giutan san militar ngan san mga rebelde nga NPA. Sumala kan Col. Ponce nga kuno kun mayaon mga pag-abuso o mga abuses an mga sundalo, damo man liwat an kuno mga abuses san mga NPA. Dugang pa niya nga kuno ginpanpapatay man liwat san mga NPA an kuno ginsusugad nga mga anti-revolutionary. Ginhatag pa nga ehemplo ni Col. Ponce an kuno mga pag-admiter san Rogelio Bantilo Command san NPA san kanra pagpatay san sayo nga Pedro Cisneros sadto nga naglabay nga tuig 2005 didto sa bungto san San Roque. Sugadman an kuno pag-admiter san Rodante Urtal Command san NPA nga pagpatay san sayo nga Hermogenes Delorino didto sa Brgy. Quezon sini nga bungto san Catarman sadto nga Oktubre 28 san nagbalay nga tuig 2005. Dugang pa niya nga ini nga mga kuno biktima san mga NPA amo in kairo man liwat labi na gud san mga mahal sa kinabuhi kun diri ini liwat matatagan sin hustisya san kanra pagkamatay. [Parte san pahayag ni Col. Ponce:]

“Sa akin lang naman, Father, marami kasing nangyari rin na dapat na malaman natin. Hindi lamang mga abuses ng military, marami ring mga liquidations o abuses ang kabila. Lalong-lalo na pinapatay rin nila yung mga tinatawag natin na anti-revolutionary ________ na tinatawag nila. Ang isang ehemplo nito for example is inadmit po yung Rogelio Bantilo Command of the NPA admitted responsibility for the death of Pedro Cisneros, ito nangyari iton nung 2005, nangyari ito sa Brgy. Balnasan sa may San Roque. He was liquidated by the NPA pero hindi rin nabigyan ng hustisya ang pagkamatay ng taong ito. So para naman mabigyan ng hustisya rin ay sana ay sama-sama rin tayo para mabigyan ng hustisya ang pagkamatay nito dahil kawawa rin ang kanyang pamilya. Meron pa isang pangyayari yung tinatawag natin na Rodante Urtal Command ng NPA inadmit na naman nila, they admitted responsibility over the death of Hermogenes Delorino, ito ay nangyari sa Brgy. Quezon, Catarman, Northern Samar. The incident took place in Sitio Pagsang-an, Brgy. Polangi sa Catarman, last Oct. 28, 12:00 noon yun. Sabi nila it was a punishment based on the decision handed down by the revolutionary court in Samar. So itong mga biktima pong ito ay kawawa naman ang mga kanilang naiwan sa buhay kung hindi natin sila bigyan rin ng hustisya sa kanilang pagkamatay. Marami pa po rito yung mga monitored enemy violent activities dito sa Northern Samar, mga liquidations natin.”

(tikang sa public broadcast san dySM Aksyon Radyo Balita Numero Uno, second week san Marso, 2006. Diri segurado kun tama an spelling san mga ngaran ngan apelyido san mga personahe dinhi.)

Evacuees san upat nga mga barangay san bungto san Bobon nagkabalik na sa kanra tagsa-tagsa nga mga lugar kahuman sin haros duha kasemana nga pagkaka-displace tungod san military operation sa kanra lugar. Mao ini an nahibaruan san dySM News san interview kan Mayor Elena Balite san bungto san Bobon kahapon. Sumala sa kanya nga sadto pa nga Miyerkules, Marso 8 sini nga tuig ginpabalik na nira an mga residente san upat nga mga barangay tungod san paghatag sin kaseguradohan o assurance san seguridad sini ni Col. Jonathan Ponce, executive officer san 803^rd Brigade. Sumala kan Mayor Balite nga nagkadto si Col. Ponce sa kanya opisina ngan nagsugad nga poyde na magpakabalik an mga residente san upat nga mga interior barangay sanglit, dugang pa ni Mayor Balite, nga sadto mismo nga Miyerkules nagkabalik na sa kanra mga barangay an mga evacuees ngan mga residente. Dugang pa ni Mayor Balite nga OK na subay sa kanya nakuha nga impormasyon nga waray na problema ngan maupay na kuno an kamutangan san mga evacuees. [Parte san interview kan Mayor Balite:]

“An mga evacuees adto na pinauli na. An nagkuan, kan Col. Ponce kay nakadi sa amon opisina, nag-istorya na kami nga maupay na man kuno didto an kamutangan so sadto nga 8 ginpauli na namon. OK na man, nagpakiana ako impormasyon ngadto kun nano na ira kamutangan, OK na man sira.” 

Mahinunumdoman nga nag-evacuate an mga residente san upat nga mga interior barangays nga mao an Brgy. E. Duran, Trujillo, Kalantyaw, ngan Santander kahuman nga magkayaon sin military operation sa kanra lugar ngan mahinabo an serye sin mga encounter sa giutan san mga rebelde nga NPA ngan mga sundalo san gobyerno nga nagresulta sin pagkamatay sin duha nga sundalo ngan sugadman san mga rebelde. Dumagsa an mga residente san nasabi nga upat nga mga barangay sa bungto san Bobon ngan an iba mao in temporaryo nga nag-istar sa municipal hall san Bobon samtang an iba naman nga mayaon mga kauropdan sa bungto mao in temporaryo nga nakiistar sa kanra mga kauropdan. Tungod siton nagdeklarar si Mayor Balite sin state of calamity ngan naggawas sin pondo an municipal government para san pagkaon ngan mga personal nga pagkinahanglan san mga evacuees. Mismo si Mayor Balite an nanguna san pagpanginano san mga evacuees labi na gud san pagkaon. Ngan san ginbuhat nga dialogue sa giutan san military, Singbahan, LGU ngan iba pa nga mga sektor ginpahayag ni Col. Ponce nga sadto nga Miyerkules kanra na pababalikon an mga residente ngan natuman subay san pahayag kahapon ni Mayor Balite.